از مهم ترین مباحثی که در ترجمة متون دینی و ادبی، مترجم را به چالش می کشاند بحث برگردان و برابریابی های آرایه های ادبی است. در این بحث واکاوی دو مقولة ترجمة تشبیه و صفات مرکب از اهمیت خاصی برخوردار است. بیشتر چالش ها و مشکلات مترجمان در ترجمة چنین آرایه هایی به جهت تفاوت های نوع شناختی و فرهنگی بین دو زبان است. مترجم می تواند با در نظر داشتن این تفاوت ها تا حد زیادی بر این چالش ها تسلط یابد. پژوهشگران در جستار حاضر به روش توصیفی- تحلیلی ابتدا به ماهیت، عملکرد و معیارهای طبقه بندی تشبیهات و صفات مرکب در ترجمة خطبه­ها و نامه های نهج البلاغه از بهرامپور می پردازند و سپس با استفاده از الگوی پیرینی (2007) به بررسی راهکارهای اتخاذ شده برای حل مشکلات موجود در ترجمة این آرایه ها اقدام می کنند. پیرینی برای حل این مسأله از راهکار کلی بومی سازی در معادل ترجمه ای استفاده می کند. با در نظر گرفتن این استراتژی، وی در مقولة صفات مرکب دو راهکار و در باب تشبیهات شش روش اساسی پیشنهاد می کند. برآیند پژوهش نشان می دهد که هنگام ترجمه هر نوع صفت مرکب و تشبیهی، روش های ترجمه ای اتخاذ شده براساس بومی گزینی زبانی و فرهنگی مناسب بوده و قابلیت اجرایی دارد، چراکه در ترجمه حاضر، مترجم از روش ادبی بهره برده است. چنین تطبیقی نشان دهنده تقارن فرهنگ در دو زبان مبدأ و مقصد است.

این پژوهش در نظر دارد تا انتخاب های واژگانی ترجمة محمد دشتی از نهج البلاغه امام علی(ع) را بر اساس سطح معنایی لغوی الگوی ارزیابی ترجمة گارسس بررسی و نقد نماید. برای این منظور، ابتدا سطح معنایی لغوی گارسس در حیطة ارزیابی ترجمه توضیح داده می شود و آنگاه با کمک نمونه گیری تصادفی، نمونه های قابل کاربست این نظریه به عنوان داده های مقاله ارائه می شود. این پژوهش روشن می کند که دشتی در انتخاب های واژگانی خود، بیش از هر چیز به بسط واژگانی در قالب های مختلف و از همه مهم تر، به بسط تفسیری و ایدئولوژیک روی آورده است. او ابهام های واژگانی کلام امام علی(ع) را به کلّی از میان برده، یا تفسیر به رأی کرده است و تلاش داشته هیچ واژة مبهمی در ترجمه اش وجود نداشته باشد.

مقاله، به مقایسه دقیق و واژه به واژه هفت نسخه از ترجمه های نهج البلاغه اختصاص دارد. علاوه بر آن با این مقایسه به سبک و سیاق و عبارت پردازیهای هر مترجم پی می بریم. دقت و وسواس مترجمین را در حسن انتخاب نزدیکترین واژه معادل از زبان فارسی نیز باز می یابیم.شاخصترین ویژگی نسخه اصل (نسخه ترجمه دکتر شهیدی)، رعایت جانب اختصار و سجع پردازی در عبارتهای برگردان است. برای اثبات این نظر، تعداد واژه های بکار رفته در ترجمه یک عبارت، در هفت نسخه شمارش شد تا روشن شود تعداد کلمه های برخی از نسخه ها حتی بیش از دو برابر دیگر نسخه هاست.با این مقایسه دریافتیم که در متن عربی به لحاظ اعراب یا پس و پیش آوردن کلمه ها نیز تفاوتهایی به چشم می خورد، ناگفته نماند که مترجمین از دو طیف روحانی و دانشگاهی انتخاب شده است، نوع واژه ها و سبک و سیاق عبارت پردازی هر قشر و طیف رابطه مستقیمی با زمینه های علمی و پیشینه تحصیلی آنان دارد. 

چکیده فارسی:ابن مقفع با ترجمه کلیله و دمنه از زبان پهلوی به عربی، در سبک ادبی و شیوه های آن، طرحی نو در انداخت. به این سبب، کلیه و دمنه جایگاهی بس والا در ادب عربی یافت و در آثار پس از خود سخت موثر افتاد.در این پژوهش، بی آنکه قصد انکار ریشه های ایرانی و هندی کلیله را داشته باشیم بر آنیم که نشان دهیم حکمت های نهج البلاغه بر ترجمه ابن مقفع تاثیر گذاشته است. این تاثیر، قوی و غیر قابل تردید است، زیرا در این اثر ماندگار، حداقل هشت عبارت و ده ها مضمون از نهج البلاغه دیده می شود. در نتیجه باید گفت: یکی از منابع فکری ابن مقفع در ترجمه کلیله، سخنان حضرت علی (ع) است. همچنین با جستجو در منابع معتبر عربی نشان داده ایم که این سخنان هر چند سال ها پس از ابن مقفع در مجموعه ای به نام نهج البلاغه جمع آوری شده ولی پیش از آن نیز به نام امام علی (ع) شهرت داشته است و بسیاری از ادیبان و صاحب نظران اهل سنت، آن ها را از امام علی (ع) دانسته اند. چکیده عربی:أسس ابن المقفع أسلوبا جدیدا فی ترجمة کتاب کلیلة و دمنه من البهلویة إلی العربیة. فشاء له القدر أن یحظی هذا الکتاب مکانة مرموقة فی الأدب العربی و یکون له تأثیر کبیر علی آثار من جاء بعده. نرمی فی هذا البحث أن نسلط الأضواء علی التأثیر الذی ترکته الحکم الواردة فی نهج البلاغة للإمام علی (ع) علی کتاب کلیلة و دمنة من دون أن ننکر جذوره الإیرانیة و الهندیة. إذن یرید الباحث فی هذا المقال أن یثبت أن الحکم الواردة فی نهج البلاغة ألقت ظلالها علی کلیله و دمنه و ترکت بصماها علی هذا الکتاب العتیق، إلی درجة یری المتتبع فی کلیلة أنه یعکس فی کثیر من الأحیان الحکم الواردة فی نهج البلاغة شکلا و مضمونا. و لذلک یحکی القول إن نهج البلاغة للإمام (ع) یعد من المصادر التی استقی منها کلیلة و دمنة حتی الارتواء. فضلا عن ذلک فقد أثبتنا فی هذا المقال أن الکلمات الواردة فی نهج البلاغة کانت تتناقلها الأفواه و الألسنة منسوبة إلی الإمام (ع) قبل أن یجمعها و یدونها السید الرضی بعد قرون. مما لاشک فیه الشک أن الکثیر من علماء السنة نسبوا و لایزالون هذه الکلمات و الحکم إلی الإمام (ع).

یکی از مهم­ ترین راه­ های انتقال پیام از یک ملت و فرهنگ، به ملت و فرهنگی دیگر، ترجمه است. پیترنیومارک یکی از نظریه­ پردازان معاصر ترجمه، معتقد است به طورکلی ترجمه به دو نوع ارتباطی و معنایی تقسیم می­ شود. تأثیر و اهمیت ترجمه در وجوه مختلفی نمود می­ یابد که یکی از آن­ ها در برگردانِ آثار ادبی و حاوی صنایع بلاغی می­ باشد. کنایه از بارزترین این صنایع می­ باشد. روش­ های ترجمة کنایه­ ها براساس دیدگاه نیومارک، انواع مختلفی دارد، ازجمله: ذکر معادل کنایی، معنای صریح و مستقیم، معنای تحت­ اللفظی، روش موتسارتی [تحت اللفظی همراه با توضیح] و. . که هرکدام به امور مختلفی بستگی دارد. "نهج­ البلاغه" حضرت علی(ع) از آثار ارزشمندی است که هم از لحاظ محتوا و هم از نظر لفظ، سرشار از برجستگی های ادبی می­ باشد. پژوهش حاضر کوشیده با روش توصیفی تحلیلی و به منظور فهم بهتر کلام حضرت امیر(ع)، روش­ های بهتر برای ترجمة کنایه­ های موجود در خطبه­ های نهج­ البلاغه را بر مبنای نظر نیومارک شناسایی کند و در این راستا عملکرد چهار ترجمة فارسی موجود از نهج­ البلاغه را محور کار قرار داده، تا ضمن شناسایی مناسب­ ترین آن­ ها در زمینة ترجمة کنایه­ ها، مشخص نماید که کدام روش ترجمة کنایه، بسامد بیشتری دارد. طبق نتایج به دست آمده از این پژوهش، پربسامدترین روش ترجمة تعابیر کنایی نهج­ البلاغه، روش ترجمة تحت­ اللفظی به همراه توضیح [موتسارتی] است؛ زیرا غالب کنایه­ های آن، از نوع ابتکاری و معیار می­ باشد و ترجمة آیتی و دشتی در بین چهار ترجمة یادشده، با دیدگاه نیومارک، منطبق­ ترند و متناسب­ تر از همه به نظر می­ رسند.

از بارزترین وجوه زیباشناختی استعاره، قابلیت «تفسیرپذیری» در آن است. مراد از تفسیرپذیری، خاصیتی است که به موجب آن، امکان مشارکت خواننده در تکمیل معنا و تصویر استعاره و در نتیجه تعامل او با نویسنده فراهم می شود. این ویژگیِ استعاره در متونی همچون خطبه های نهج البلاغه نمود بیشتری دارد، زیرا اولین مشخصة متون خطابی، ارتباط نویسنده با خواننده است. نویسنده با بهره گیری از ابزارهایی همچون استعاره تلاش می کند تا خواننده را به سوی انجام عملی که شناخت لازم را دربارة آن عمل به او ارائه کرده، بر انگیزد. ازاین رو، در فرایند ترجمة متون خطابی، حفظ جنبة زیباشناختی استعاره، یک امر ضروری و البته شرط مقبولیت ترجمه به حساب می آید. پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی تحلیلی و با استناد به راهبردهای هفتگانة نیومارک، ترجمة استعاره را در خطبة سوم نهج البلاغه و در سه ترجمة شهیدی، دشتی و گرمارودی مورد بررسی قرار داده است. برآیند این پژوهش نشان می دهد که برای حفظ زیباشناسی مبتنی بر تفسیرپذیری استعاره، روش هایی مناسب است که محصول استعاری تری ارائه می دهند. بدین ترتیب که ترجمة تحت اللفظی (برای استعاره ای که بنا بر تصورات و تجربیات تقریباً مشترک میان دو زبان بنا شده باشد)، ترجمه به استعاره ای همسان و برابر (برای استعارة فرهنگ بنیاد که دامنة زیباشناختی آن از محدودة گویشوران زبان مبدأ تجاوز نمی کند) و ترجمه به تشبیه (برای مترجمی که توان جستن یا ساختن استعاره ای برابر را ندارد) پیشنهاد می شود. نتایج ارزیابی عملکرد مترجمان حاکی از آن است که گرمارودی به دلیل بیشترین استفادة صحیح و مناسب از روش های اوّل تا سوّم نیومارک، در حفظ تفسیرپذیری استعاره موفقیت بیشتری داشته است.

توکل از مفاهیم اخلاقی و عرفانی فرهنگ اسلامی است. علمای اخلاق با تاسی به قرآن، مسلمانان را به تحقق عینی این مفهوم در زندگی فردی و اجتماعی خود توصیه کرده اند و عارفان از آن، به عنوان یکی از مقامات عرفانی یاد کرده، ضرورت پشت سرگذاشتن آن را بر هر سالکی ضروری دانسته اند. منابع اخلاقی و عرفانی ما، مشحون از ضرورت رویکرد به توکل است. توکل در نهج البلاغه هم در معنای اخلاقی و هم در معنای عرفانی به کار رفته است. علی(ع) در نهج البلاغه از جهات مختلف بر اهمیت توکل تاکید کرده، آن را پایه ایمان، عامل متانت اخلاقی، راهی برای دستیابی به فقر عرفانی و عامل تفکر دانسته است. توکل در این کتاب هرگز جانشین کوشش آدمی نشده، بلکه در جایی کاربرد دارد که دست آدمی از اقدام کوتاه است.